مرکز پیش دبستانی  امام رضا مشهد

معنا و مفهوم تکلیف

تکلیف در فرهنگ معین به معنای ، به گردن گذاشتن ، کاری سخت وشاق را به عهده ی کسی گذاشتن و وظیفه ای که باید انجام شود، است . در مدارس تکالیف درسی ، به آن چیزی گفته می شود که معلم تکلیف می کند و بچه ها انجام می دهند .

در واقع تکلیف مدرسه ، مجموعه فعالیت های آموزشی است که به منظور تحقق یادگیری برعهده ی دانش آموزان گذاشته می شود .

جایگاه تکلیف در طراحی آموزشی

به نظر می رسد دربرنامه های درسی تکلیف مورد بی مهری واقع شده است و درطراحی های آموزشی جایگاه آن به درستی تعیین نشده است.

درتدوین طراحی های آموزشی ، تکلیف تنها به عنوان یک فعالیت پایانی مطرح می شود. تا جایی که حتی درجشنواره های الگوهای تدریس نیز تنها درپایان به این فعالیت درپایان اشاره می شود وبا چگونگی این فرایند کارشناسانه برخورد نمی شود. درحالی که این فعالیت به ظاهر پایانی ، خود، شروعی برای تداوم جریان یادگیری است .

دراین راهنما قصد آن داریم تا با توجه به نقش و اهمیت تکلیف آموزشی ، جایگاه تکلیف را درطراحی آموزشی و نهایتا درفرایند یاددهی – یادگیری غنی و غنی تر کنیم .

درچند دهه ی اخیر موضوع تکلیف شب مورد توجه محققان تعلیم و تربیت قرار گرفته و شاید بتوان هدف نهایی این همه تحقیق را در یک عبارت خلاصه کرد : « بهبود وضع تکلیف در فرایند تعلیم و تربیت هنوز به منزله ی یک مسئله ی قابل طرح و بحث ، یک ضرورت است ».

ساختار یک درس از اجزایی نظیر عنوان ، متن ، تصاویرو اشکال و فعالیت ها یا تمرین های پایانی درس تشکیل شده است. آن چه به نام تمرین ، پرسش یا کارعملی ، یا فعالیت پس از پایان درس ارایه  می شود با هدف تحکیم یادگیرس است و این نوع فعالیت هایی که انتظار می رود دانش آموز در مدرسه یا منزل انجام دهد، تحت عنوان تکلیف مدرسه یا تکلیف شب نیز نام برده می شود.

به طور کلی فوایدی که از انجام تکالیف حاصل می شودعبارتند از:   

-         با تکرار و تمرین آموخته ها تثبیت می شوند.

-         آموخته های دانش آموز درموقعیت های خارج از مدرسه جنبه ی کاربردی پیدا می کند.

-         ابتکارو خلاقیت دانش آموزان پرورش می یابد.

-         زمینه های مناسب برای خود ارزیابی دانش آموز فراهم می کند.

-         پاسخ گوی نیازهای دانش آموزان و متناسب با تفاوت های فردی آنان می باشد.

-         می تواند درارزش یابی از آموخته های دانش آموزان موثرباشد.

-         موجب استفاده ی بهینه از اوقات فراغت دانش آموزان می شود.

-         فرصتی فراهم می کند تا دانش آموزان درانتخاب روش و زمان انجام فعالیت های آموزشی ، تصمیم گیرنده باشند.

-         اولیا را از فعالیت های آموزشی درون مدرسه آگاه می سازد.

-         تکلیف شب به عنوان یک عمل مفید موجب مسئولیت پذیری دانش آموز می شود.

-         به عنوان یک آموزش غیررسمی دربرنامه ی درسی ، امکان دست یابی به اهدافی که درساعات رسمی تحقق نیافته اند را فراهم می سازد.

-         حلقه ی ارتباطی بین دانش آموز و خانه و مدرسه است.

   انواع تکلیف

انواع تکلیف

تحقیقات پروفسور ردایلی و پروفسور بارکر، انواع تکلیف شب را درسه دسته ی تمرینی ، آمادگی و گستردگی ، با هدف ایجاد تفکرخلاق قرار داده اند. دردسته بندی پروفسور لی و برویت تکالیف را     می توان درچهاردسته ی تمرینی ، آمادگی ، بسطی و امتدادی و خلاقیتی بررسی کرد. به طور کلی تکالیف را می توان از نظرهدف ، نحوه ی انجام و نتیجه مورد توجه قرارداد. باید توجه داشت با فراهم آوردن تنوعی از تکالیف مختلف می توان موجبات تثبیت یادگیری ، آماده سازی ، تداوم یادگیری و خلق مفاهیم و کسب مهارت ها را درفرایند آموزش ایجاد نمود.

انواع تکلیف از نظرهدف

1-   تکلیف تمرینی

قدیمی ترین نوع تکلیف منزل ، تکالیف تمرینی است. هدف این تکالیف ایجاد فرصت برای انجام دادن مهارت های کسب شده وبه کارگیری آموخته های جدید است. برای مثال ، بعد ازتدریس معلم درزمینه ی آموزش تقسیم اعشاری ، دانش آموز تکالیفی را برای تمرین روی همان عملیات دریافت می کند، یا بعد از آشنایی با حقایقی درزمینه ی خصوصیات جغرافیایی ناحیه ی کوهستانی ایران ، از دانش آموزان ، خواسته می شود حقایق یا اصطلاحات خاصی را درمورد جغرافیای این ناحیه درمنزل حفظ کند و روز بعد معلم میزان این یادگیری ها را مورد ارزش یابی قرار می دهد.

سودمندی و منفعت این نوع تکلیف امروزه سئوال برانگیز است ، به ویژه زمانی که این نوع تکلیف زیاد باشد و با توانایی دانش آموزان نیز تناسب چندانی نداشته باشد. دانش آموزان ضعیف تر، زود کاررا رها  می کنند و دانش آموزان برجسته نیز صرفا برای تمام کردن آن ها ، تکالیف را انجام می دهند.

دراین تکالیف غالبع رفتارهایی مانند حذف برخی از قسمت ها ، نشان دادن تکالیف جلسه ی قبل برای جلسه ی بعد، به ویژه هنگامی که دانش آموز احساس کند تکالیف را به شکل دقیقی کنترل نمی کنند ، مشاهده می شوند. با این حال ، « تکالیف تمرینی اگربه دقت و مطابق با توانایی یکایک دانش آموزان و تفاوت های فردی آن ها انتخاب شود بسیارمفید است » و بهتراست که تکالیف در کلاس درس و درحضور معلم انجام شود. اگرچه درمواردی که جمعیت زیاد باشد، انفرادی کردن تکالیف کاردشواری است.

موثرترین تکالیف تمرینی ، آن هایی است که معلم از دانش آموز بخواهد آموخته های جدید خود را با روش شخصی و به شکلی قابل فهم به کارگیرد. مثلا از دانش آموز بخواهد که چند تقسیم اعشاری را خود طرح و آن ها را حل کند، یا نمونه هایی از تغییراتی را که هرروز دراطراف او روی می دهد فهرست کند، تمرینی را درکلاس حل کند یا خلاصه ای از حوادثی که درمنزل اتفاق افتاده است ، برای درس انشا بنویسد.

2-    تکالیف آمادگی :

هدف این نوع تکالیف ، وادارکردن دانش آموزان به کسب یک زمینه ی اطلاعاتی و به منظورآماده شدن برای بحث درس درباره ی درس روز بعد است.

این نوع تکالیف انواع گوناگون دارد مانند، درس را مطالعه کنید و به این سئولات پاسخ دهید. هم چنین جمع آوری مطالب و مواد قبل از کنفرانس درکلاس درس ، از قبل خواندن دروس ، از تکالیف آمادگی می باشد.

معلمان باید به مدت زمانی که دانش آموزان صرف مطالعه وپاسخ گویی به درس های گوناگون می کنند، توجه داشته باشند تا تکلیف حالت ملا آوری به خود نگیرد و اعتراض والدین را برنیانگیزد.

تکالیف آمادگی زمانی سودمندند که ابتدا رهنمودها، راهنمایی ها و دستورالعمل های لازم درمورد چگونگی و چرایی انجام تکالیف کاملا برای دانش آموزان تبیین گرئئ و ابتکار عمل ، قدرت تخیل و روش مشخصی مراعات شود. ( مبحث به کارگیری راهنمای ارزش یابی را به دقت مطالعه کنید. )

3-      تکالیف بسطی و امتدادی

هدف ازاین تکلیف ، هدایت دانش آموز به فراسوی فعالیت های آموزش و فراهم آوردن موجبات یادگیری ایده ها و مهارت ها درموقعیت های جدید است. دراین نوع تکلیف ممکن است خواسته شود درارتباط با یکی از موضوعات درسی ، کتاب یا مقاله ای را بخوانند و سپس درکلاس آن چه را که دریافت کرده اند ارایه دهند. تکالیف بسطی به صورت پروژه های درازمدت و درامتداد کارها و موضوعاتی است که در کلاس درس تدریس شده و ادامه ی آن به صورت فردی انجام می گیرد و معمولا خود انتخابی است.

گاه فعالیت های حل مسئله ، ممکن است روزهای طولانی را دربرگیرد و ازافراد خواسته شود که مسئولیت پژوهش دریک موضوع اجتماعی ، علمی ، فرهنگی ، سیاسی ، ادبی یا اخلاقی و ... را که قبلا درکلاس تدریس شده است، بپذیرند و سپس به کلاس گزارش دهند.

این نوع تکالیف می تواند تولید دانش نموده و به عنوان پیش سازمان دهنده ی مفاهیم درسی و آموزشی به کاربسته شود.

4-      تکالیف خلاقیتی و رشد قوه ی تخیل :

به اعتقاد فویل درتکالیف خلاقیتی دانش آموز مفاهیم و مهارت های کسب شده درکلاس درس را با هم ترکیب و دریک راه یا راه های جدید و متفاوت به کار می بندد. ( فویل )

تکالیف خلاقیتی ممکن است به صورت کتبی یا شفاهی و یا انجام کاری ، یا حل مسئله ای خاص باشد. این نوع تکلیف، قدرت خلاقیت، ابتکار شخصی ، قدرت تخیل و خود راهبری را در دانش آموز پرورش می دهد.

معلمان با ارایه ی تکالیف خلاقیتی دانش آموزان را به ماورای کاری ترغیب می کنند که درکلاس آغاز شده است وآنان را به فعالیت های انفرادی، ابتکاری یا گروهی ترغیب می کنند. به این نوع تکالیف کم تر می توان به صورت یک تکلیف یک شبه نگاه کرد. یکی از خصوصیات تکالیف گسترش یا خلاق ، تمرکز برتولید چیزهای جدید و بکر است نه انجام دادن تمرین های بی شمار.

عمدتا تکالیف گسترش، برمبنای یک مسئله یا یک کارپروژه ای طراحی می شوند و ممکن است دانش آموزان به طورانفرادی و درمواردی به شکل گروهی روی آن ها کارکنند. ماهیت بدیع و نوآورانه ی این نوع تکلیف مانع از آن می شود که دانش آموز از روی یک دیگر رونویسی کنند.

به لحاظ اهمیت سمت دهی برنامه ی درسی و تکالیف آموزشی ( تجارب یاددهی – یادگیری ) به سوی پرورش خلاقیت،مفهوم خلاقیت،سئوالات خلاق و تکالیف خلاق دراردوگاه خلاقیت را دراین بخش تشریح خواهیم کرد.

تکالیف خلاق :

-         به همه جای مدرسه برویم و سربزنیم .

-         با آب رنگ بازی کنیم .

-         با باطری آهن ربا درست کنیم ، اسباب بازی بسازیم .

-         اجزای بدن سنجاقک را بررسی کنیم .

-         سنگ ها را ازنظررنگ ، سختی ، زبری ، بررسی کنیم ، کاردستی درست کنیم .

-         داستانی درمورد یک حیوان خانگی بنویسیم و به مدرسه بیاوریم .

-         برروی کاغذ، حرکت ابرها را درهرمنطقه ، استان ، به همراه علامت ها و درجه حرارت هوا ، رسم کنیم .

-         روند رشد یک گیاه را دردرجه حرارت های مختلف بررسی کرده ، یادداشت کنیم .

-         با استفاده از انرژی خورشیدی ، اسباب بازی درست کنیم .

-         دانه ی برنج بکاریم ، پلو درست کنیم .

-         دانه را بکاریم و بررسی کنیم .

-         سرزمین موجودات زنده را درست کنیم .

-         اندام یک حشره را بررسی کنیم .

-         برخورد نوررا بررسی کنیم .

-         دانه ی خیاربکاریم ، خیاربخوریم .

-         تربچه بکاریم ، تربچه بخوریم .

تکالیف خلاق دراردوگاه خلاقیت :

به اردوگاه خلاقیت ، جایی که دانش آموزان ، حل مسئله را با تفریح توام می کنند، خوش آمدید. بچه ها درحالی که به جای کتاب کیف های خود را پراز خرت و پرت هایی مثل وسایل دورریختنی ، روزنامه، شانه های خالی تخم مرغ ، بطری های پلاستیکی ، قرقره و خیلی چیزهای دیگرکرده اند، به اردوگاه وارد می شوند و درآخرهفته ،این وسایل را به چیزهای جدیدی تبدیل کرده اند، که بعضی ها کاربردهایی دارند و بعضی نیز کاربردی ندارند.

برنامه درسی وتکالیف اردوگاه،واحدهای تلفیقی وموضوعی را ارایه می دهد که تلفیقی ازعلوم، ریاضی، تاریخ و هنرمی باشد.

به برخی از فعالیت ها توجه کنید:

1-   مهارت گوش دادن

ازسیاره ای دیگر، پیامی رادیویی به این مضمون به اردوگاه ارسال می شود: پیام برای مسئولین، صدای مرا ضبط کنید. دانش آموزان برای دریافت پیام وارتباط ، رادیو را تنظیم می کنند.

برای این منظورآن ها یک سفینه ی فضایی ساخته اند که به وسیله ی آن مطالبی درباره ی اصول ساخت یاد می گیرند.

2-   نوآوری با تیله ها

دانش آموزان با بازی با تیله ها وتاریخچه ی صنعت شیشه ، ساخت آن ها را کشف می کنند. هم چنین به مفاهیمی از قبیل اصطکاک ، حرکت ، اندازه ی حرکت ، اینرسی و شتاب پی می برند.

3-   نقشه ی گنج

دانش آموزان ازتعقیب گنج که احتمالا دراطراف مدرسه است،لذت می برند.آن ها ابتدا رمزگنج ونقشه ی آن را که با نمادهای عجیب نشانه گذاری شده است ، پیدا کرده و بعد مهارت برنامه ریزی تفکررا تجربه می کنند که منظورازآن ، ترکیب روش های پردازش قسمت های راست و چپ مغز است.

4-   « من می توانم ابداع کنم »

دانش آموزان وسایل ازکارافتاده را ازهم جدا می کنند تا ببینند طرزکارآن ها چگونه بوده است. هم چنین آن ها درباره ی این که مخترعین چگونه ایده های خود را کسب می کنند و چگونه آن ها را به ثبت می رسانند، مطالبی یاد می گیرند.

5-   تفکرخلاق   

یکی از راه های آموزش خلاقیت ، ارایه ی واحدهایی است که ازطریق آن ، بچه ها چیزهای جدیدی را خلق می کنند. معلمان بچه ها را ازطریق بارش مغزی هدایت می کنند، ازجمله درمورد راه های مختلف استفاده ازاشیایی که هرروزبا آنها سروکاردارند مثل فنجان ، گیره ی کاغذ، ساختن بنای مسجد یا مدرسه با استفاده ازکارتن خالی ، قوطی حلبی ، سنگ و چوب و ....

وهم چنین درمورد ایجاد یک تغییرجزیی درآن ها یا ترکیب آن ها، با یک دیگرگفت وگو و اقدام می کنند.  ( با استفاده از تکنیک های ایده برانگیز)

دراین اردوگاه دانش آموزان به گروهای مختلف تقسیم می شوند و به صورت چرخشی فعالیت های مربوط به هر واحد را انجام می دهند.

وقتی که به اردوگاه فکرمی کنید ، تفریح به نظرتان می آید و وقتی به مدرسه فکرمی کنید ، یادگیری به ذهن شما خطور می کند. اردوگاه خلاقیت ، هردو این ها را با هم ترکیب می کند تا یادگیری را مفرح سازد.